Dobór substratu do uprawy kaktusów

W licznych książkach i fachowych czasopismach o uprawie kaktusów spotykamy wielką różnorodność receptur na sporządzenie dobrego substratu. Przyjmując, że pisali to doświadczeni znawcy zagadnienia, można w tym widzieć potwierdzenie tezy, iż kaktusy mają wielką zdolność przystosowania się do różnych warunków glebowych. Ważnymi czynnikami wpływającymi na dobry rozwój roślin pozostają jednak zawsze: przepuszczalność substratu, jego kwasowość i warunki klimatyczne.

Podstawowym warunkiem w doborze substratu jest jego dobra przepuszczalność, ale równocześnie musi on wchłonąć dostateczną dla życia rośliny ilość wody z solami mineralnymi. Poza tym substrat nie może być alkaliczny i nie może zawierać za dużo wapnia. Każdy substrat ma swoje zalety i wady, nie ma w zasadzie substratu idealnego.

Najłatwiejszy do zdobycia jest substrat próchniczno-kruszywowy. Ma on tę zaletę, że zawiera potrzebne roślinie makro- i mikroskładniki pokarmowe. Wadą jego jest, że w takim substracie mogą zagniwać korzenie. Naszym zdaniem najlepszą mieszaniną jest: dwie części ziemi próchnicznej, jedną część dobrze przekompostowanej biologicznie czynnej gliny, jedną część torfu ogrodniczego i trzy części kruszywa. Najlepszą ziemią próchniczną jest trzyletnia, dobrze rozłożona ziemia liściasta lub kompostowa. Glina powinna być zebrana z uprawnych pól gliniastych. Można użyć, z braku innej, gliny kopalnej, którą należy wpierw przekompostować. W tym celu układamy ją w cieniu, najlepiej w ogrodzie pod drzewem, przesypujemy bogatą w makro- i mikroskładniki mieszanką nawozową w stosunku 2 kg na 1 m3 i z wierzchu okrywamy torfem ogrodniczym. Wiosną, kiedy glina po zimowym przemarznięciu rozkruszy się, jest gotowa do użycia. Jeżeli przygotowujemy glinę wiosną lub latem, pryzmę należy kilkakrotnie przemieszać i utrzymać równomierną wilgotność.

Jeśli chodzi o torf, to należy stosować tzw. torf ogrodniczy (brązowy, wyżynny). Jest on włóknisty i ma odczyn około pH 4. W zależności od odczynu pozostałych komponentów możemy przez zwiększenie lub zmniejszenie ilości torfu zakwasić ziemię lub odkwasić, doprowadzając do wartości pH 5,5-6. Dla rodzaju Astrophytum, Epithelantha i roślin o bogatym owłosieniu, jak Cephalocereus senilis (tzw. Głowa Starca), odczyn substratu podnosimy do wartości pH 6,5.

Żwir używany do substratu powinien być gruboziarnisty, taki jakiego używa się w budownictwie. Drobniejszy, zamulony należy dobrze wypłukać aby usunąć z niego drobne cząstki koloidalne. Dobrze jest każdy żwir złożyć w miejscu zacienionym i poddać działaniu deszczu, celem przepłukania. Przed użyciem należy go przesiać przez drobne sitko (siatkę na muchy) i usunąć drobne cząstki.

Kruszywo jakie stosujemy winno mieć właściwą granulację. Do uprawy doniczkowej frakcja kruszywa winna mieć przekrój powyżej 1 mm, ale nie może przekroczyć 5 mm. Do uprawy zagonowej średnica może dochodzić do 8-10 mm. Jako kruszywo można stosować żużel, keramzyt, perlit, pumeks lub cegłę. Przy tłuczeniu cegły, żużla i pumeksu pozostaje odsiany miał o granulacji do 1 mm. Miał ten odsiewamy ponownie sitkiem do przesiewania mąki, przemywamy i wtedy można go użyć do wysiewu nasion kaktusów. Żużel wielkopiecowy zawiera siarkę, która działa grzybobójcza. Bardzo korzystnie na strukturę substratu wpływa pocięta w paski kora drzew. Paski grubości 0,5 cm tniemy w poprzek słoi drzewnych. Kora pod wpływem wilgoci pęka, a w szczelinach gromadzi się powietrze. Tak przygotowana kora spulchnia substrat, a z czasem przysparza składników pokarmowych.

Po zmieszaniu wszystkich komponentów dodajemy potrzebne nawozy mineralne i pozostawiamy substrat przez kilka tygodni w cieniu, utrzymując w nim równomierną wilgotność. Na trzy tygodnie przed użyciem parujemy ziemię lub prażymy. Po wyprażeniu nasączamy ją wodą deszczową lub przegotowaną, ale zakwaszoną, następnie spulchniamy i wie-trzymy, żeby wróciło do niej życie biologiczne zniszczone przez parowanie lub prażenie. Jeżeli nie mamy możliwości parowania lub prażenia ziemi, możemy ją odkazić środkami chemicznymi, które można nabyć w sklepach nasiennych. Stosujemy je zgodnie z zaleceniami na etykiecie. Po odkażeniu ziemi środkami chemicznymi chronimy ją przed deszczem, a po trzech tygodniach jest ona gotowa do użycia.

Oprócz uprawy kaktusów w wyżej podanej mieszance ziemi próchnicznej, można zastosować jako podłoże same kruszywa. Do tego celu mogą być użyte kruszywa z cegły, keramzytu i pumeksu. W praktyce uprawowej autora używano mieszanki złożonej z trzech części tłucznia ceglanego i jednej części żużla. Kruszywa mają nad substratami ziemnymi tę przewagę, że nie mają części próchnicznych, a więc gnilnych, odznaczają się lepszą przewiewnością substratu, co wpływa na obfitszy rozwój systemu korzeniowego roślin i ich lepszą zdrowotność. Substrat taki można użyć kilkakrotnie poddając go uprzednio regeneracji. W tym celu zużyte kruszywo prażymy i odsiewamy cząstki pyliste, po czym moczymy je w kwaśnej wodzie (pH około 4) przez kilka godzin, a następnie płuczemy w czystej wodzie dla usunięcia nadmiaru kwasu. Po podsuszeniu moczymy je w roztworze pełnoskładnikowego nawozu (2 g na 1 l wody). Tak przygotowane kruszywo jest gotowe do ponownego użycia.

Dalszą zaletą kruszyw jest ich duża higroskopijność, która w zależności od rodzaju kruszywa wynosi 300-600 ml wody na 1 l podłoża. Woda wyparowuje z kruszywa przy temperaturze 22°C i wilgotności powietrza około 60% w okresie 5-10 dni. Dodatek do poszczególnych kruszyw około 20% żużla podnosi zdrowotność roślin. Można również do kruszywa dodać 20% żwiru lub torfu. Stosuje się także sam żwir lub żwir z torfem w stosunku 1:1. Wszystkie kruszywa z wyjątkiem perlitu, dobrze jest po potłuczeniu trzymać przez okres 2-3 miesięcy na dworze i poddać je działaniu czynników atmosferycznych. Ma to szczególne znaczenie dla kruszywa żużlowego.

Ponieważ kruszywa nie zawierają łatwo dostępnych dla roślin składników pokarmowych, należy roślinom stale dostarczać na bieżąco pokarm z wodą. Roślinom uprawianym w kruszywie trzeba dostarczyć przynajmniej szesnaście (wymienionych przy nawożeniu) makro- i mikroskładników. W ziemi próchnicznej mikroskładników jest przeważnie pod dostatkiem, natomiast w kruszywie brak ich w ogóle lub są one dla rośliny niedostępne. W takim wypadku na roślinę działa tzw. prawo minimum. Według tego prawa wzrost roślin jest proporcjonalny do ilości przyswajania tego z niezbędnych roślinom składników, którego zawartość w glebie jest minimalna. Prawo to dotyczy nie tylko nawożenia, ale i innych czynników środowiska, jak temperatury, wilgotności, światła i kwasowości.

Kwasowość substratu w uprawie kaktusów odgrywa istotną rolę, ponieważ większość tych roślin w warunkach naturalnych rośnie w podłożu o odczynie lekko kwaśnym lub obojętnym, a tylko niektóre kaktusy rosną w glebie zasadowej. W najnowszych opisach botanicznych wielu autorów podaje również kwasowość podłoża w środowisku naturalnym, co bardzo ułatwia uprawę kaktusów.

Tzw. wskaźnik pH jest praktycznie miarą kwasowości i zasadowości roztworów. Roztwór obojętny wykazuje pH 7. Wartości pH 6, 5, 4 aż do zera wskazują na wzrost kwasowości roztworu, natomiast pH 8, 9, 10 aż do 14 wskazują zwiększenie się zasadowości (alkaliczności) roztworu. Pomiarów wartości pH można dokonać za pomocą wskaźników zmieniających w zależności od odczynu roztworu barwę przez porównanie ze skalą barwną. Służą do tego papierki lakmusowe uniwersalne albo kwasomierz glebowy (do nabycia w sklepach nasiennych). Półkuliste zagłębienie kwasomierza napełniamy do połowy substratem i nawilżamy obficie załączonym wskaźnikiem glebowym (w płynie).

Po upływie 15 minut wprowadzamy zawarty w ziemi płyn do podłużnego rowka, porównujemy jego kolor z odpowiednim kolorem na skali i odczytujemy wartość pH. Chociaż w środowisku naturalnym kaktusów przeciętna wartość pH waha się od 6,2 do 7,0 to jednak w hodowli, w naszych warunkach winna być niższa i wynosić pil 5,5-6,5.

W Meksyku badano substrat w warunkach naturalnych w ośmiu różnych miejscach, na zawartość czterech podstawowych makroskładników. Z badania wynikało, że azotu było 0,13-0,48%, fosforu 0,01-0,12%, potasu 0,1-0,3%, a wapnia 0,1-14,1%. W jednej próbie było nawet 27% wapnia. W tym miejscu rosną takie gatunki, jak Mammillaria sphacelata, Mamviiilaria viperina, Pachycereus gigas i Wücoxia viperina. Substrat, w którym rosły kaktusy, zawierał 10% próchnicy.

Epifity wymagają ziemi bardziej próchnicznej. Najlepsza jest ziemia liściasta niezupełnie rozłożona, z dodatkiem włóknistego torfu i pociętej kory z drzew iglastych w ilości 1/3 ogólnej pojemności substratu. Kora spowoduje, że substrat będzie bardziej przewiewny i przepuszczalny, a swą konsystencją będzie zbliżony do naturalnego. Z braku kory można stosować perlit, a nawet cegłę.